علوم آزمایشگاهیعلوم پزشکیمطالب علمی

عوامل زیان آور پرتو ها در محیط کار

  • امواج الکترومغناطیسی شامل:
  • پرتوهای X و گا ما
  • نور مرئی ,
  • امواج رادیویی
  • میکروویو,
  • بخشی از طیف الکترومغناطیسی را تشکیل می دهند.
  • فقط پرتوهای X و گاما هم پرتو یونیزان و هم امواج الکترومغناطیسی محسوب می شوند.
  • ) µپرتوایکس و پرتو گاما(
  • امواج الکترومغناطیسی:
  • همانند دیگر امواج از خصوصیات فرکانس, طول موج و ارتفاع برخوردارند.
  • برخلاف دیگر امواج برای پیمودن مسیر به محیط فیزیکی نیاز ندارند و می توانند در خلاء نیز حرکت کنند.
  • امواج عرضی می باشند که پخش شدن در فضا, در میدان های الکترومغناطیسی قابل مشاهده می شوند.
  • آسیب های ناشی از پرتوهای یونیزان
  • اثرات جسمی پرتوهای یونیزان:
  • از اختلال جزیی و موقتی در بعضی از اعمال فیزیولوژیک گرفته تا خطرات جدی مانند:
  • کاهش عمر,
  • کاهش مقاومت بدن در مقابل بیماریها,
  • کاهش قدرت تولید مثل,
  • کاتارکت,
  • سرطان خون و یا انواع دیگر سرطان و آسیب به جنین در حال رشد.
  • آسیب های ناشی از پرتوهای یونیزان
  • واکنش های حاصل از یونیزاسیون در ماکروملکولهای حیاتی ( DNA) یا در حلال های آن ها را به دو گروه دسته بندی می کنند شامل:
  • مستقیم
  • غیرمستقیم
  • اثر مستقیم:
  • زمانی اثر مستقیم ناشی از پرتو روی اتفاق می افتد, نتیجه نابودی مستقیم یک ملکول DNAو سلول قادر به تقسیم نبوده و فقط مدتی به زندگی ادامه می دهد.
  • عدم جایگزینی سلول نابوده شده به مرگ بافت مورد تابش منجر می گردد.
  • عمل مستقیم در وهله اول برای پرتوهای با انتقال خطی انرژی ( LET) زیاد مثل نوترون های سریع, ذرات آلفا و بتا روی می دهد.
  • تشعشع های با کم (اشعهX و گاما) در طول مسیر طولانی باعث آسیب کمی میشوند.
  • آسیب های ناشی از پرتوهای یونیزان
  • اثر غیر مستقیم:
  • اثر غیر مستقیم زمانی اتفاق می افتد که ملکولی مانند ملکول آب که اهمیت کمتری دارد,به یون ها یا رادیکال های فعال تجزیه شود.
  • اگر این اجزای تجزیه شده با ملکول های مهمی مانند DNA ترکیب شوند, باعث اختلال در عمل اصلی شده و آسیب هایی مانند عوارض مستقیم ایجاد میشود.
  • حدود ۸۰% از وزن بدن انسان را آب تشکیل می دهد که بیشتر یونیزاسیون های اولیه در ملکو ل های آب صورت می گیرد.
  • نتیجه تابش بر آب ایجاد رادیکال های آزادH, OH, e است.
  • آسیب های ناشی از پرتوهای یونیزان

افراد شاغل در معرض خطر مواجهه با پرتوها بر اساس سابقه مواجهه و صدمات حاصله شامل:

  • رادیولوژیست ها,
  • معدنچیان اورانیوم,
  • نقاش های صفحات ساعت رادیومی,
  • کارکنان کارخانجات انرژی هسته ای و کارکنان نظامی هستند.

-آسیب های بیولوژیکی پرتو ها به اثرات زودرس و دیررس تقسیم شده اند:

اثرات زودرس:

به اثراتی گفته می شود که با فاصله اندکی(دقیقه,ساعت,روز و هفته) پس از پرتو گیری تظاهر میکند.

شامل اثر بر روی سلول و دستگاههای گوناگون مانند دستگاه خونساز, دستگاه گوارش

  • آسیب های ناشی از پرتوهای یونیزان

اثرات دیررس:

  • که ممکن است توسعه و تظاهر آنها ماه ها تا سال ها پس از تابش به طول انجامد.
  • اثرات آن شامل:
  • سرطانها,
  • ایجاد آب مروارید,
  • اختلالات جنینی
  • کوتاه شدن عمر
  • آسیب های ناشی از مراکز خونساز
  • اگر همه بدن در برابر تابش ۳٫۵ تا ۱۰ سیورت پرتو قرار گیرد, مرگ تقریبا در مدت ۱۰ تا ۲۱ روز فرا می رسد.
  • این اندازه پرتوگیری بر روی سلولهای سازنده خون اثر می گذارد, و ساخت گلبولهای سفید قطع و بدن دفاع خود را در برابر میکروبها از دست می دهد.
  • لنفوسیتهای سازنده پادتن نسبت به پرتو یونساز بسیار حساس بوده و از میان می روند
  • شخص به باکتری , ویروس و میکروبهای دیگر حساسیت زیادی پیدا کرده و مستعد عفونت های ویروسی, باکتریایی می گردد.
  • مگاکاریوسیت که برای ساختن پلاکت ها تقسیم می شوند و پلاکتها برای انعقاد خون حیاتی است.
  • در اثر تابش پرتو زیاد تولید سلولهای مگاکاریوسیتها قطع می گردد و تعداد پلاکتها کاهش می یابد.
  • اثر پرتو بر سلولهای خون
  • در مدت ۱۵ دقیقه پس از تابش اندازه متوسط پرتو به همه بدن, کاهش در تعداد گلبول سفید خون تشخیص داده می شود.
  • اندازه ناچیز پرتو, در حدود ۵ راد (۰۵/۰ گری) تا ۲۵ راد (۲۵/۰ گری) می تواند موجب افت تعداد گلبولهای سفید شود.
  • ترمیم گلبولها دو تا سه هفته پس از تابش به وضع عادی برمی گردد.
  • گرانولوسیت ها در برابر پرتو مقاوم بوده اما عمری نسبتا کوتاه در خون دارند.
  • اندازه ۵۰ راد موجب بروز افتی شدید در تعداد گلبولهای سفید می شود.
  • ترمیم این سلولها در حدود یک ماه به درازا می کشد.
  • پلاکت ها در برابر پرتو مقاوم بوده
  • اما مگاکاریوسیت ها, سلولهای بزرگی که پلاکت ها از آنها بوجود می آیند در برابر پرتوها حساس هستند.
  • ۵۰ راد پرتو برای ایجاد افت در اندازه پلاکت ها لازم است.
  • گلبولهای قرمز بالغ در برابر پرتو مقاوم بوده اما ۵ تا ۷ روز پس از تابش اندازه متوسط پرتو, افت در گلبولهای قرمز دیده می شود و تا ۳ هفته پس از تابش پرتو به پایین ترین اندازه می رسد.
  • اندازه پرتویی که باعث افت شمار گلبولهای قرمز می شود, ۳۰۰ راد است.
  • روش های کنترل پرتوهای یونساز
  • شورای حفاظت در برابر پرتوها International Commission of Radiation Protection (ICRP)محدود کردن پرتوگیری را بر ۳ اصل استوار کرده است:
  • ۱- هر آزمایش و عمل با بهره جویی از پرتوهای یونساز در صورتی انجام پذیر است که نفع آن مسلم و آشکار باشد.
  • ۲- اندازه مجاز در هر مورد بر پایه پایین ترین اندازه پرتوگیری ممکن که منطقا پذیرفتنی و مانع اجرای طرح نگردد, تعیین شود.
  • برای رعایت ALARA (As Low As Reasonably, Achievement) لازم است که به جنبه های اقتصادی آن توجه شود.
  • ۳- اندازه معادل برای هر فرد از بیشترین اندازه مجاز تجاوز نکند.
  • برای تعیین اندازه مجاز, افراد جامعه به ۲ گروه بخش می شوند:
  • الف- افرادی که به مناسبت شغل خود, پیوسته یا ناپیوسته در برابر تابش قرار دارند.
  • ب- همه افراد جامعه
  • حفاظت در برابر پوتوهای یونساز
  • منظور از حفاظت در برابر پرتوهای یونساز:
  • اندازه جذب شده بوسیله فرد (غیر بیماران) بیشتر از حد مجاز نباشد.
  • پایین ترین پرتوگیری ممکن و موجه باشد.
  • در مسئله حفاظت ۳ عامل زیر بسیار مهم هستند:
  • ۱- زمانTime :
  • می توان با روشهای مناسب, مدت زمان پرتوگیری فرد را کاهش داد.
  • ۲- فاصلهDistance :
  • کاهش اندازه پرتو از منبع در یک نقطه معین با عکس مجذور فاصله آن نقطه از منبع متناسب است.
  • ۳- حفاظ Shield :
  • اگر ۲ روش قبلی قابل انجام نباشد, بایستی از صفحات جاذب پرتو بهره جست.
  • اندازه تابش پرتو را به اندازه مجاز یعنی ۱/۰ رم در هفته یا ۵ رم در سال رسانید.
  • حفاظها از جنس موادی مانند سرب, بتون هستند.
  • پرتوهای غیریونساز
  • پرتوهای فرابنفش, مرئی و مادون قرمز روی همرفته پرتوهای نوری Optical Radiationنامیده می شود.
  • پرتوهای فرابنفش
  • پرتوهای الکترومغناطیسی با طول موج ۱۰۰ تا ۴۰۰ نانومتر, پرتوهای فرابنفش نامیده می شوند.
  • پرتو فرابنفش به ۳ ناحیه تقسیم می گردد:
  • ۱- ناحیه نزدیک UV-A (near) :
  • که دارای طول موج ۴۰۰-۳۱۵ نانومتر است و به ناحیه فلئورسانس معروف است.
  • پرتو لامپ فلئورسنت در این ناحیه جا دارد زیرا پدیده فلئورسانس یعنی جذب پرتو فرابنفش بوسیله برخی مواد و تابش نور مرئی در این ناحیه انجام می گیرد.
  • ۲- ناحیه متوسط UV-B (Medium) :
  • که طول موج آن ۳۱۵ تا ۲۸۰ نانومتر است
  • از نظر آسیب های بیولوژیک فعال بوده و بطور طبیعی از خورشید به زمین می رسد.
  • ۳- ناحیه دور UV-C (Far) :
  • که طول موج آن از ۲۸۰-۱۰۰ نانومتر است.
  • کاربرد آن در سترون کردن و ازمیان بردن باکتریهاستGermicide .
  • البته طول موج (در ناحیه دور) کمتر از ۱۸۰ نانومتر را در اصطلاح خلا Vaccumگویند زیرا بی درنگ در هوا جذب می شوند و از نظر آسیب های

بیولوژیک ارزش بررسی ندارد.

  • منابع پرتو فرابنفش
  • الف- منابع طبیعی:
  • خورشید همه بیناب پرتو فرا بنفش را تابش می کند.
  • اگر جو زمین نبود باعث ایجاد آسیب های زیاد می گردید
  • به این دلیل وجود لایه اوزن در جو است که اندازه زیاد از شدت پرتو را کاهش داده و در نتیجه هنگامی که پرتو خورشید به سطح زمین می رسد تحمل شدنی می گردد.
  • ب- منابع مصنوعی:
  • لامپ های بخار جیوه ,
  • فلئورسنت
  • قوس الکتریکی در جوشکاری برق
  • اثرات بیولوژیک پرتوفرابنفش
  • ۱- قرمزی پوست Erythema:
  • قرمزی پوست پس از تابش پرتو ایجاد می گردد و بشدت و طول موج آن بستگی دارد.
  • موثرترین طول موج در ایجاد این عارضه طول موج ۲۹۶ نانومتر است که در ناحیه متوسط فرابنفش جا دارد.
  • علت ایجاد قرمزی, گشاد شدن مویرگ های لایه درم در نتیجه آزاد شدن مواد همانند هیستامین در اپیدرم است.
  • ۲- تیرگی پوست:
  • پس از قرمزی, تیرگی پوست ایجاد می شود اما تیرگی بیشتر بوسیله پرتویی با طول موج ۳۶۰ تا ۳۰۰ نانومتر ایجاد می گردد.
  • ۳- سرطان پوست:
  • موارد زیاد از سرطان پوست در کسانی دیده می شود که علل شغلی مانند کشاورزان, ماهیگیران و قایقرانان مدتهای طولانی در برابر تابش مستقیم آفتاب قرار داشته اند.
  • آزمایش بر روی حیوانات آزمایشگاهی بویژه با طول موج کوتاه این مسئله را ثابت کرده است.
  • البته در باره سرطان پوست ناشی از منابع مصنوعی هنوز اطمینان بدست نیامده است.
  • حفاظت در برابر پرتو فرابنفش
  • ۱- آموزش:
  • افراد در تماس با این پرتو باید آموزش لازم را در زمینه اثرات و خطرهای آن فراگیرند.
  • ۲- فاصله از منبع پرتو:
  • شدت پرتو با عکس مجذور فاصله از منبع کاهش می یابد.
  • ۳- وسایل حفاظت فردی:
  • باید از وسایل حفاظت فردی بویژه به هنگام جوشکاری مانند موارد زیر استفاده کرد:
  • نقاب صورت,
  • عینک مخصوص,
  • دستکش
  • پیش بند چرمی
  • معمولا استفاده از پوشاک فلانل بر نوع چرم آن برتری دارد.
  • برای مشاغلی مانند کشاورزی استفاده از پوشاک پنبه ای پیشنهاد می شود.
  • حفاظت در برابر پرتو فرابنفش
  • ۴- محصور کردن:
  • با ایجاد پرده بویژه در محل جوشکاری باید افراد دیگر را از پرتو محافظت کرد.
  • می توان از پرده ای با جنس پلی وینیل کلراید استفاده کرد.
  • رنگ پرده نباید بازتاب دهنده پرتو باشد و مناسب ترین رنگ, رنگی است که در آن از اکسید زنگ و اکسید تیتانیم استفاده شده باشد.
  • ماده حفاظتی دیگر برای محصور سازی شیشه است که طول موج خطرناک پرتو را جذب می کند که پیشنهاد می شود در بخش سترون سازی در بیمارستانها از این ماده استفاده گردد.
  • پرتو مادون قرمز
  • در بیناب امواج الکترومغاطیس از طول موج ۷۵۰ نانومتر تا ۱ میلی متر بیناب پرتو مادون قرمز است.
  • بیناب مادون قرمز به ۳ ناحیه تقسیم می شود:
  • ۱- مادون قرمز نزدیکIR-A (Near) : 750 نانومتر تا ۱۴۰۰ نانومتر
  • ۲- مادون قرمز متوسطIR-B (Medium): 1400 نانومتر تا ۳۰ میکرومتر
  • ۳- مادون قرمز دورIR-C (Far) : 30 میکرومتر تا ۱ میلی متر
  • منابع پرتو:
  • خورشید و همه اجسام ملتهب
  • پرتو مادون قرمز
  • کاربرد پرتو مادون قرمز:
  • برای تشدید جریان خون موضعی,
  • درمان آماس مفصل ها,
  • دردهای ماهیچه ای,
  • بیماریهای عروقی,
  • دررفتگی و محدویت حرکات مفصلی
  • اثرات بیولوژیک پرتو مادون قرمز
  • مهمترین اثر بیولوژیک پرتو مادون قرمز بعلت افزایش دمای بافت پس از جذب پرتو است.
  • پرتو مادون قرمز بطور عمده بوسیله پوست و چشم جذب می گردد.
  • نفوذ آن در لایه های درونی پوست بسیار ناچیز است.
  • بیشترین عمق نفوذ پرتو مادون قرمز بر روی پوست در حدود ۳ میلی متر است.
  • از عوارض مهم پرتو مادون قرمز:
  • سوختگی و تیرگی رنگ پوست
  • آب مروارید Cataract(آب مروارید شیشه سازان) این عارضه در کارگران شیشه سازی, ذوب فلز و کارگران کوره ها وجود دارد.
  • علت ایجاد آب مروارید, گرمای حاصل از این پرتو است و چون عدسی چشم بدون عروق خونی است به همین دلیل نمی تواند گرمای جذبی را دفع کرده و در نتیجه بتدریج آسیب می بیند.
  • دوره کمون این عارضه ۱۵ تا ۲۰ سال می باشد.
  • تابش پرتو به اندازه زیاد بر روی چشم سبب سوختگی شبکیه می شود.
  • پیشگیری و تدابیر حفاظتی پرتو مادون قرمز
  • ۱- ایجاد فاصله کافی با توجه به قانون عکس مجذور فاصله
  • ۲- آموزش و آگاهی لازم به کارگران
  • ۳- جدا کردن منبع تابش و محصور سازی
  • ۴- استفاده از وسایل حفاظت فردی
  • سر ویلیام کروک, شیشه عینک کروک با توجه به اینکه اکسید برخی فلزات توان جذب تابش های دمایی دارد از ترکیباتی مانند بی کربنات سدیم, اکسید فریک, اکسید فرو و کربن ساخته.
  • ۵- بدلیل اینکه شیشه معمولی, پرتو مادون قرمز با طول موج بیشتر از ۴ میکرون را جذب می کند, استفاده از آن سودمند است.
  • ۶- شدت پرتو تابشی بیشتر از ۱۰ میلی وات بر سانتی متر مربع نباشد.
  • امواج رادیویی و ریزموج ها Microwave
  • بسیاری از اجاق های میکروویو صنعتی در فرکانس های ۹۱۵ مگاهرتز کار می کنند.
  • در این فرکانس این امواج بشدت بر اندامهای درونی بدن اثر می گذارند و بنابراین حفاظت در برابر امواج نشتی اجاق ها دارای اهمیتی بسیار است.
  • نمونه اثرات بیولوژیک پرتوها شامل:
  • آب مروارید
  • اثر بر غدد تولید مثل
  • بروز اختلال در دستگاه تنظیم دمای بدن
  • ایجاد تغییرات در رفتار فرد
  • اثراتی مثل سردرد, سوزش چشم, آب ریزش از چشم, تحریک عصبی و کم اشتهایی نیز دیده شده
  • تفاوت مهم پرتوهای یاد شده با پرتوهای نوری در عمق نفوذ این پرتوهاست.
  • امواج رادیویی و ریزموج ها Microwave
  • تدابیر حفاظتی:
  • ۱- ارایه آموزش و آگاهی کافی به کارکنان
  • ۲- نصب دستگاههای اندازه گیری پرتوها در محیط
  • ۳- افزایش فاصله از منبع پرتو
  • ۴- کاهش زمان تماس با پرتو
  • ۵- استفاده از پوشاک و وسایل حفاظتی مناسب
  • در مورد امواج رادیویی حفاظهای بازتاب دهنده مانند آلومینیوم و پوشاک مجهز به الیاف فلزی مناسب است.
  • ۶- استفاده از حفاظ مناسب برای چشم ها
  • ۷- ایجاد شرایط جوی مناسب در محیط کار و مهار گرما و رطوبت
  • ۸- ایجاد امکانات تهویه مطبوع و مناسب
  • قطبی شدن مولکولهای آب در بافتها از آثار غیر دمایی این پرتوهاست.
  • تغییرات در نوار مغزEEG و نوار قلب EKGافراد مشاهده گردیده است.
  • اقدامات پیشگیری و کنترل
  • استفاده از کلاه لبه دار .
  • دستکش و پوشش قسمتهای باز بدن
  • استفاده از عینک دودی
  • استفاده از عینکهای مخصوص جوشکاری

 

نوشته های مشابه

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

همچنین ببینید

بستن
بستن